Tao anaty fandinihana nahatery ahy hatramin’ny
nanoratako ity blogs ko ity resaka oe « mitafy akanjo tsy manendrika
antsika isika malagasy » eo amin’ny RAFI-PIARAHAMONINA.
NY DEMOKRASIA TENA
MALAGASY
Tao anty fandinihana
nahatery ahy hatramin’ny nanoratako ity blogs ko ity resaka oe "mitafy akanjo tsy manendrika antsika isika malagasy » eo amin’ny RAFI-PIARAHAMONINA ITY.
1. Ny olana
amin’ny « maka tahaka » rafitra avy any ivelany
Hatramin’ny nahazoan’i Madagasikara ny fahaleovantena tamin’ny 1960, dia maro amin’ireo rafitra politika nampiasaina no nalaina tahaka tamin’ny demokrasia tandrefana, indrindra ny rafitra frantsay.
Nampidirina teto Madagasikara, ohatra, ny rafitra Repoblikana, ny antoko politika maro, ny fifidianana ary ireo rafitra misolo tena ny vahoaka.
Saingy tsy
tena tafiditra lalina tao amin’ny fiainan’ny Malagasy ireo rafitra ireo. Izany
no antony nahitana fiovan-dalĂ mpanorenana sy krizy politika maro, toy ny
tamin’ny 1972, 1991, 2002 ary 2009 io
mbola hatraty amin’ny 2025 io
Midika izany
fa tsy ampy ny maka tahaka rafitra iray avy any amin’ny firenena hafa. Mila
jerena koa ny zava-misy ara-tsosialy, ara-kolontsaina ary ara-politika eto
Madagasikara.
Raymond
Ranjeva dia miresaka momba ny hoe « extranĂ©itĂ© culturelle des concepts
opĂ©ratoires en dĂ©mocratie ». Raha atao amin’ny teny tsotra, dia midika
izany fa mety tsy hitovy amin’ny hevitra tany amin’ny firenena niaviany ny
fomba ampiasana ireo teny sy hevitra momba ny demokrasia rehefa ampiharina eto
Madagasikara.
2. Ny fandrika amin’ny fampisehoana endrika tsara amin’ny any ivelany
Indraindray, ny fananganana rafitra demokratika dia natao ihany koa mba hampisehoana amin’ireo firenena vahiny sy ireo mpiara-miombon’antoka fa manaraka ny demokrasia i Madagasikara.
Izany dia
afaka manampy amin’ny fahazoana fanampiana, famatsiam-bola ary fanohanana avy
any ivelany dia ireo Firenena Tandrefana avy amin’ny alalan’ny Banky mondialy
sy ny ny FMI.
Noho izany,
mety hisy fotoana izay ny demokrasia hita amin’ny taratasy sy ny lalĂ na ihany
no tena misy, fa tsy tena hita amin’ny fiainana andavanandro.
Izany no
mahatonga ny elanelana lehibe eo amin’ny zavatra lazain’ny lalĂ na sy ny
zava-misy eny an-kianja.
Milaza ny
lalĂ na fa misy ny fahalalahana, ny fitovian-jo, ny fanjakana tan-dalĂ na ary ny
fisarahan’ny fahefana. Kanefa, amin’ny tena fiainana, mety mbola hisy ny
fampiasana ny fahefana amin’ny tombontsoan’olona na vondrona, ny kolikoly, ny
fitsabahana amin’ny fitsarana ary ny fahalemen’ireo rafitra tokony hanara-maso
ny mpitondra.
Izany no azo
antsoina hoe demokrasia ivelany fotsiny: misy ny rafitra sy ny lalĂ na,
saingy tsy voatery mifanaraka amin’izany ny fomba fampiharana azy.
3. Mieritreritra sy mamorona « demokrasia malagasy »
Ny
fanakianana ny rafitra nalaina avy any ivelany dia tsy midika hoe tokony
handĂ ny demokrasia i Madagasikara.
Ny tena
zava-dehibe dia ny manavaka ny soatoavina fototry ny demokrasia sy ny
fomba nampiasain’ireo firenena tandrefana hanatanterahana izany.
Zava-dehibe
hatrany ny fahalalahana, ny fandraisan’ny olom-pirenena anjara, ny andraikitry
ny mpitondra, ny fahitsiana ary ny fangaraharana. Saingy azo ovaina sy
ampifanarahana amin’ny zava-misy eto Madagasikara ny fomba
hanatanterahana izany.
Noho izany,
tsy ny fanontaniana hoe:
« Tokony ho
demokrasia ve i Madagasikara ? »
no tena
zava-dehibe, fa hoe:
« Ahoana no
hananganana demokrasia tena mandeha sy tena mifanaraka amin’i Madagasikara ? »
Midika izany
fa mila mitady endrika demokrasia malagasy isika, izay mampifandray ny
soatoavina demokratika amin’ny fomba fiaina sy ny kolontsaina ary ny firafitry
ny fiarahamonina malagasy.
Anisan’ny
azo dinihina amin’izany ny Fihavanana. Saingy tsy tokony ho teny
filamatra ampiasain’ny mpanao politika fotsiny izy io.
Tokony
haverina amin’ny heviny tena izy ny Fihavanana: fifampitokisana, fifanajana,
fifampitsinjovana, fifampiresahana ary fitadiavana ny soa iombonana.
Noho izany,
tsy ny maka tahaka fotsiny ny rafitra avy any ivelany no tanjona, ary tsy ny
hiverina amin’ny lasa koa. Ny tanjona dia ny hanangana rafitra demokratika
tena azon’ny Malagasy, tena takatry ny Malagasy ary tena ampiasain’ny Malagasy.
Hevitra lehibe
Ny olana eto
Madagasikara dia tsy hoe tsy tia demokrasia ny Malagasy. Ny olana lehibe kokoa
dia ny elanelana misy eo amin’ny demokrasia napetraka avy any ivelany sy ny
demokrasia tena tafiditra ao anatin’ny fiainan’ny Malagasy.
Noho izany,
ny fanovana ilaina dia ny miala amin’ny demokrasia nalaina tahaka fotsiny sy
mijanona amin’ny taratasy, ka mankany amin’ny demokrasia tena iainan’ny
Malagasy, mandeha tsara ary mifanaraka amin’ny zava-misy eto amin’ny firenena.
Inona
marina ny Fihavanana?
Azo
hazavaina amin’ny teny tsotra hoe:
Ny
Fihavanana dia fomba fiaina izay mampianatra ny olona hifanaja, hifampitsinjo,
hifampihaino ary hitady izay mahasoa ny rehetra.
Ny olona
iray dia tsy heverina ho misaraka amin’ny hafa. Ao anatin’ny fianakaviana,
fokonolona ary fiarahamonina izy, ka manana andraikitra amin’ny hafa.
1. Fihavanana = fifandraisana amin’ny hafa
Ny fototry
ny Fihavanana dia ny fanekena fa mifamatotra ny fiainan’ny olona.
Ohatra,
rehefa misy olona manana olana, tsy tokony hiteny fotsiny hoe:
“Tsy
raharahako izany.”
Fa tokony
hisy fahavononana hihaino sy hanampy azy, satria heverina fa mifandray amin’ny
fiainan’ny hafa ihany koa ny fiainantsika.
Izany no mahatonga
ny teny hoe “fihavanana” hifandray amin’ny firaisankina sy ny
fifampitsinjovana.
2. Fihavanana = fifanajana
Tsy midika
hoe mitovy hevitra amin’ny olona rehetra ny Fihavanana.
Afaka tsy
mitovy hevitra isika, nefa mbola afaka mifampiresaka sy mifanaja.
Izany dia
tena manan-danja amin’ny demokrasia. Ohatra, raha misy antoko politika roa tsy
mitovy hevitra, ny Fihavanana dia tsy tokony hidika hoe samy mangina na manaiky
fotsiny. Fa tokony hidika hoe:
- afaka maneho hevitra ny
tsirairay;
- mihaino ny hevitry ny hafa;
- tsy manao herisetra noho ny tsy
fitovian-kevitra;
- mitady vahaolana azo ekena.
Noho izany,
ny Fihavanana dia tsy fanafoanana ny tsy fitovian-kevitra, fa fomba iray
hitantanana izany tsy fitovian-kevitra izany am-pilaminana.
3. Fihavanana = andraikitra amin’ny fiarahamonina
Ny
Fihavanana dia mampahatsiahy fa tsy tokony hieritreritra ny tombontsoan’ny tena
irery ny olona.
Ny
mpitondra, ohatra, dia tsy tokony hampiasa ny fahefany ho an’ny tenany na ho
an’ny vondrona akaiky azy ihany. Tokony hieritreritra ny tombontsoan’ny
vahoaka sy ny soa iombonana izy.
Eto no
ahafahan’ny Fihavanana mifandray amin’ny hevitra demokratika toy ny:
fahefana →
andraikitra → fanajana ny vahoaka → fitadiavana ny soa iombonana.
4. Fa tsy tokony hampiasaina hanakanana ny demokrasia
Misy zavatra
iray tena ilaina hazavaina: tsy tokony hampiasaina ny Fihavanana mba
hampanginana ny olona.
Indraindray,
rehefa misy olona mitsikera mpitondra na rafitra iray, dia mety hisy hilaza
hoe:
“Aza
manakorontana fihavanana.”
Kanefa ny
Fihavanana dia tsy tokony hidika hoe “aza mitsikera” na “manaiky
fotsiny mba tsy hisy disadisa.”
Raha misy
tsy rariny, kolikoly na fanitsakitsahana zo, dia mbola ilaina ny miteny sy
mitady fanitsiana. Azo atao izany nefa tsy mankahala na manao herisetra amin’ny
hafa.
5. Fihavanana sy demokrasia
Izany
indrindra no mahatonga ny Fihavanana ho azo eritreretina ao anatin’ny “demokrasia
malagasy”.
Ny
demokrasia dia manome lanja ny:
- fahalalahana miteny;
- fifidianana;
- fitovian-jo;
- fanajana ny lalĂ na;
- fandraisan’ny olom-pirenena
anjara.
Ny
Fihavanana kosa afaka manampy amin’ny fanamafisana ny:
- fifanajana;
- fifampihainoana;
- fifampitsinjovana;
- fifampiresahana;
- fandaminana ny disadisa;
- fitadiavana ny soa iombonana.
Noho izany,
tsy tokony hosoloan’ny Fihavanana ny demokrasia. Fa azo ampiasaina ho soatoavina
malagasy manampy amin’ny fampiharana ny demokrasia izy.
Hevitra lehibe tokony hotadidina
Raha
fintinina, ny Fihavanana dia tsy hoe “tsy mifanditra”. Fa:
“Na dia tsy
mitovy hevitra aza isika, dia mbola olona iray fiarahamonina, ka tokony
hifampiresaka, hifanaja ary hitady vahaolana tsy manimba ny hafa.”
Izany no
mety hahatonga ny Fihavanana ho fototra ara-kolontsaina iray azo
ampifandraisina amin’ny demokrasia, raha tsy ampiasaina ho teny filamatra
fotsiny na ho fomba hampanginana ny tsikera.
